“Doğal afetlerin en çok hırpaladığı şehirler hangileridir?” desek aklımıza ilk gelen şehirlerden birisi -belki de birincisi- Adapazarı/Sakarya’dır. Doğal afetler (özellikle deprem) şehirde ne kadar tarihî eser varsa hırpalamış. Kimisini hırpalamakla kalmayıp yerle bir etmiş. Tarihin derinliklerinden günümüze çok az tarihî eser kalmış elimizde. Bunlardan en önemlisi olmasa bile en önemlilerinden birisi Harmantepe Kalesi’dir şüphesiz. Sakarya’da bulunan kalelerin içinde günümüze sağlam şekilde ulaşabilen tek kale dersek yanlış olmaz. Harmantepe Kalesi’nin günümüze bu kadar sağlam ulaşmasının önemli nedenlerinden birisi; kalenin kayalık bir zemin üzerine oturtulup, etrafının bataklık olması ve geçmiş zamanlarda yerleşim yerlerine uzak olması diyebiliriz.
Kale, çok da yüksek olmayan doğal bir kayalığın üzerine oturtulmuş. Zemini oldukça sağlam. Belki de zeminin sağlam olması kalenin depremlerden hasar görmesini engellemiş. Bizans (Doğu Roma) meydan kalelerinde kalenin etrafı su kanallarıyla çevrilir ve kanalın içine su doldurulurdu. Kanalın derinliği ve genişliği düşman askerinin geçemeyeceği derinlikte-genişlikte olurdu. Harmantepe Kalesi’nin de etrafında geniş su kanalları bulunmaktaydı. Bu kanalların dışarıdan getirilen sudan ziyade kanalların etrafından çıkartılan yeraltı sularından beslendiği düşünülmektedir. Kalenin etrafında hendeklerin yapılması, açık alanda kurulan kale için ön savunma sistemi oluşturulmak istenmesindendir. Kale devasa büyüklükteki Akova’nın ortasında yapayalnız kalekol olarak inşa edilmiştir.
Harmantepe Kalesi, son zamanlara kadar kaderine terk edilmiş. Şimdilerde de çok farklı olduğu söylenemez ya. Kalenin içini-dışını saran ve kendiliğinden çıkan bitki örtüsü (özellikle incir ağaçları) kalenin daha hızlı yıpranmasına neden oluyor. Depremin ve diğer doğal afetlerin yıkamadığı kale, ihmallerden dolayı hızlı bir tahribat sürecine girmiş.
Harmantepe ismi nereden geliyor, bilemiyoruz. Belki farklı yorumlar yapabiliriz fakat bunların yorumdan ileri gitmeyeceğini biliyoruz. Kim bilir ilerleyen zamanlarda bir memleket sevdalısı çıkar, aklımızdaki sorulara cevap bulur.
Son zamanlara kadar kalenin on ikinci, on üçüncü yüzyıllarda yapıldığını biliyorduk. Fakat Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürü Süleyman Acar Bey, bu tarihin altı-yedi yüzyıl daha geriye gittiğini ifade etti. Bu elbette önemli bir bilgiydi. Kalenin Osmanlı akınlarının önlenmesi amacıyla yapıldığını düşünürken ilk İslam ordularının önlenmesi amacıyla yapıldığını anlıyoruz. Bugün Emirdağ Mezarlığı’nda sahabeden Osman Bin Zeyd’in mezarının olması bu öngörüyü destekler niteliktedir. Yine Akyazı/Pazarköy’de halk arasında Abdülkerim Hazretleri olarak da bilinen, asıl adının Hazreti Malik bin Ebi Havli olduğu düşünülen Medineli bir sahabenin olması tesadüfi değildir. İslam ordularının bu bölge üzerinden İstanbul kuşatmasına gittikleri ve sahabelerin bir nedenle vefat edip bu bölgelere gömüldükleri düşünülmektedir.
Kale içinde yapılan kısa süreli çalışmalarda ok uçları bulunmuştur. Savunma amaçlı yapılan bir yapıda ok uçlarının çıkmış olması oldukça normaldir. Fakat kalenin belli alanlarında mezarların ve yerleşim alanının olması önemlidir. Bu mezarların incelenmesiyle bölge tarihine ve bilim tarihine önemli katkı sunulacağı kesindir.
Bölgenin ve Sakarya’nın ayakta kalabilen en önemli tarihî dokunun yerinde günden güne eriyip yok olmasını beklemek düşünülemez elbette. Bu yazıdan sonra biraz kültüre ve tarihe meraklı olan insanların bu kale de nasıl bir şeymiş deyip kaleyi ziyaret etmesi; tarihe, kültüre ve yaşadığımız şehre karşı sorumluluğumuzdur.
Recep SARIHAN
Kaynak: Yeni Sakarya gazetesi
Fotoğraf: DEPO PHOTOS
