ABD’nin kuzeydoğusundaki New Hampshire eyaletinde küçük bir yerleşim birimi olan Bretton Woods’ta, 1944’ün 1 Temmuz’unda başlayıp 22 Temmuz’unda biten uluslararası bir toplantı yapılır. Toplam 44 ülkenin iştirak ettiği bu toplantının resmi adı Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı’dır. Fakat Bretton Woods Konferansı olarak bilinir.

Toplantı yapılırken İkinci Dünya Savaşı bitmiş değildir. 6 Haziran’da başlamış olan Normandiya Çıkarması devam etmektedir. ABD ve İngiliz askerleri Paris, Rus askerleri ise Berlin istikametinde ilerlemektedir. Yâni çanlar Hitler Almanyası için çalmaktadır. Eylül 1939’dan beri devam eden savaşın, Almanların mağlubiyeti ile neticeleneceği kesin gibidir.

***

Bretton Woods’taki toplantıda ABD, 1910’ların başında tamamen çökmüş olan Pax-Britannica’nın patronunu yâni İngiltere’yi de yamacına alarak yeni bir küresel ekonomi-politik düzenin, Pax-Americana’nın temellerini atar. İlk icraat, Bretton Woods Sistemi olarak bilinen yeni bir küresel finans sistemi inşa etmek olur. Sistem şöyledir: USD [ABD Doları], altına dönüştürülebilir yegâne rezerv [uluslararası ödemelerde kullanılacak] para birimi olacak. Sisteme dâhil her ülke, kendi para birimini USD cinsinden tanımlayacak yâni bütün para birimleri USD aracılığı ile altına sabitlenecek. Dönüştürme işlemi, 35 USD karşılığında 1 ons altın verilerek yapılacak. İşleyişten, o toplantıda kurulan IMF sorumlu olacak.

Başka türlü söyleyelim. Bretton Woods Sistemi ile ABD, ticaret fazlası veren ülkelerin altın talebini karşılayacağına yâni USD ile fiziki altını değiş tokuş edeceğine dair taahhütte bulunur. Ne var ki, sistem sürdürülebilir değildir. İlk işaret, 1960’ların başında verilir. ABD Yönetimi [Merkez Ban-kası yâni FED ve Federal Hükümet], küresel finans sistemini çökertecek bir para politikası izlemeye başlar. Vietnam Savaşı kaynaklı harcamalar ile refah devleti harcamaları gerekçe gösterilerek para arzı artırılmaktadır. Daha doğru bir ifade ile artan iç açık [bütçe açığı] ile dış açık [cari işlemler açığı] para basılarak kapatılmaktadır. Hâl böyle olunca, 1944 senesinde verilmiş olan taahhüdün yerine getirilmesi güçleşmektedir. Zira para miktarındaki artış altın karşılığı değildir; para miktarı ile altın arasındaki münasebet kopmuştur.

İlk tepki, 1962 senesinde Fransa’dan gelir. Cumhurbaşkanı Charles De Gaulle, parasal tabanı genişleterek küresel sisteme ihanet eden ABD’ye isyan bayrağı açar. ABD’nin, Bretton Woods Sistemi ile kendisine tanınan senyoraj [para basma] hakkını kötüye kullandığını ve diğer ülkeleri sömürdüğünü söyler. Ardından, ülkesinde biriken ABD parasını, fiziki altın ile değiştirmek istikametinde hamleler yapar. De Gaulle’ün başlattığı bu isyan diğer ülkelere de yayılır. ABD’ye yönelik, “al kâğıdını ver altınımı” baskıları yoğunlaşır. Nitekim 1971 senesine gelindiğinde ABD Yönetimi, altın ile USD arasında bağ kuran Bretton Woods Sistemi’ni sonlandırdığını ilân etmek mecburiyetinde kalır.

***

Bu kadar mâlumatı şunun için verdim? Fransa Cumhurbaşkanı Charles De Gaulle, 1960’ların ilk yarısında, ABD’nin tahammül edemeyeceği bir şey yapmış; tâbirimi mâzur görün, kerizi uyandırmış. Diğer ülkelere “ABD’nin pervasızlığına dur diyelim” çağrısı yapmış. Üstelik adamın “suçu”, sadece bu değil... İki şey daha yapmış. Bir: ABD etkisinin kırılacağı, Fransa merkezli güçlü bir Avrupa tahayyül etmiş. İki: Güneybatı Asya politikasını güncellemiş; Fransa’yı, İsrail’i kınayan bir ülke konumuna taşımış. Dolayısıyla, “cezalandırılmayı hak etmiş”.

Öyle de olur. ABD [ve İsrail] hükümranlığına itiraz eden bir ülkenin, daha doğrusu bir insanın başına neler gelebileceğinin ilk örneği ortaya çıkar. De Gaulle ve dolayısıyla Fransa cezalandırılır. Önce, medya kuruluşlarının kurguladığı bir kampanya ile üniversite öğrencileri De Gaulle’ü “diktatör” ilân eder. Bir müddet sonra işçi sendikaları sahaya sürülür ve ülkenin ekonomi-politik düzenini felç eden grevler başlar. Hâsılı kelam, “1968 Başkaldırısı” olarak bilinen hâdiseler yaşanır. Fransa, De Gaulle’ün tahayyül ve hatta belli ölçüde inşa ettiği ülke olmaktan uzaklaşır.

Şu notu da düşmem lâzım. Provokatör ajanları hâriç tutarak söylüyorum, De Gaulle’ü protesto eden öğrencilerin ve işçilerin, bilinçli olarak ABD hükümranlığına hizmet ettiklerini iddia edecek kadar, mâzimden kopmuş değilim. Onların şikâyetleri, itirazları, talepleri, beklentileri elbette önemlidir. Sokağa, yaraları kanadığı ve canları yandığı için çıktıklarını biliyorum. Her biri, daha fazla ekmek, daha fazla hürriyet arayışı içindedir. Fakat şunu da biliyorum. Emperyalist odaklar, tedavi edil-mediği için henüz kapanmamış ve kanayan yaralarını kaşıyıp, bedeni kadavraya dönüştürmekte mâhirdir. Arap Baharı’nda gördük, Turuncu Devrimler’de gördük.

***

Evet, “1968 Başkaldırısı”na farklı bir pencereden bakmaya çalıştık. Daha doğrusu, Charles De Gaulle’ün ABD’nin ihanetine gösterdiği tepki ile “1968 Başkaldırısı” arasında bir nedensellik ilişkisi kurulup kurulmayacağını sorguladık. En azından, böyle bir zihinsel çaba içinde olduk.

Şimdi gelelim asıl mevzuya... Varsayalım ki, bu nedensellik ilişkisi doğrudur. Ve siz, ideolojik mensubiyet kaynaklı bir körlük ve sağırlık ile mâlul yâni mutaassıp değilsiniz. Hadi bakalım, bu yazıdaki anlatıyı model olarak alın ve Gezi Hâdisesi odaklı bir inceleme yapın.

***

Bu bahsi şöyle kapatalım. Niyetim “1968 Başkaldırısı”nı değersizleştirmek değil. Mülksüzlerin [aynı coğrafyada vuku bulan 1789 Başkaldırısı’na atıfla söyleyelim, “sans-culottes”ın yâni “baldırı çıplaklar”ın] kapitalist sisteme itiraz etmek için çok sayıda sebebi vardı. 2010’larda ya da bugün olduğu gibi... Sadece şunu sorguluyorum. “1968 Başkaldırısı” olarak bildiğimiz hâdise, ABD’yi yöneten aklın, kendi hükümranlığını sorgulama cüreti gösteren Avrupalı bir siyasetçiyi cezalandırma [“diz çöktür-me”] hamlesine hizmet etmiyor mu? Yâni bu hâdiseler, ABD’ye rağmen midir? Ya da ABD’nin rızası olmasaydı etkili olabilir miydi?

Benzer bir pencere açarak, Gezi Hâdisesini yeniden düşünemez miyiz? Söz konusu hâdiseyi, “neoliberal politikalardan memnuniyetsizliğin dışa vurumu” olarak etiketlemekten vazgeçemez miyiz? Korkmayalım. Böyle bir tavır, akademik üsluba gölge düşürmez. Gezi’yi lânetlemek, memleketi savunmaktır, “AKP’ye şirinlik yapmak” değil.

Kaynak: Yeni Sakarya gazetesi