İstiklal Harbi’nin en önemli komutanlarından olan Kazım Karabekir Paşa’ya atfedilen bir söz vardır: “Tarihini bilmeyenlerin coğrafyasını başkaları çizer.” Bu sözün ne kadar ehemmiyetli olduğunu uzun uzadıya anlatmayacağım. Azıcık tefekkür melekesi bulunan her birey bu sözün ne kadar önemli olduğunu elbette kavrayabilir. Tarih, okullarda okutulan bir dersin ötesindedir şüphesiz. Topluluklara millet olma bilincini kazandıran, geçmişiyle bağlarını kuran, geleceğe köklerini atan en önemli unsurdur tarih. Özellikle bizim gibi toplumsal dinamikleri üzerinde planların kurulduğu milletler için daha çok değerlidir.
Efendim, burada sizlere tarihin önemi hakkında uzun uzadıya anlatım yapmayacağım elbette. Yanı başımızda bulunan önemli bir tarihî bölgeden bahsedeceğim: Tarihî Armaş köyünden, hepimizin bildiği Akmeşe köyünden/Mahallesi’nden. Akmeşe, eski adıyla Armaş, 1600’lü yılların başında Osmanlı-İran sınırından getirilen Ermenilerin yerleştirildiği bölgedir. Osmanlı; Ermeni nüfusunu, Celali İsyanları ve İran saldırılarından korunmak maksadıyla İran sınırından Akmeşe’ye taşımıştır. İlk geldikleri yıllarda nüfuslarının seksen hane olduğu ifade edilir. Zaman içinde bölgedeki Ermeni nüfusu artmış ve bölgede hatırı sayılır bir konuma ulaşmıştır.
Osmanlının son zamanlarında Ermeni nüfus, kültürel atağa kalkarak bölgede kendinden söz edilir bir konuma gelmiştir. Özellikle Akmeşe’de bulunan kilise, Başpiskoposluk konumuna yükselmiş ve hac merkezine dönüşmüştür. Akmeşe’nin Ermeniler için hac merkezi olmasından sonra bölgenin yıldızı daha da parlamıştır. Bin- bin beş yüz arasında nüfusa sahip olan Akmeşe’ye özellikle eylül aylarında hac için gelenlerin sayısı yirmi beş binlerle ifade edilir bir sayıya ulaşmıştır. Osmanlı Devleti, İzmit kazasına gönderdiği yazılarda hac döneminde Ermenilerin güvenliklerinin sağlanmasını istemiştir.
Akmeşe’ye yapılan ruhban okulu, Akmeşe’nin bölgede daha da ön plana çıkmasını sağlamış. Yatılı ve gündüzlü eğitim veren ruhban okulu, Anadolu’ya dağılmış olan Ermeni kiliselerinin din adamı yetiştiren merkezi haline gelmiştir. Hac merkezi, un değirmeni, ruhban okulu derken 1864 yılında ruhban okulunun bünyesinde matbaa kurulmuş. Akmeşe, köy olmasına karşılık Adapazarı’ndan yarım asır önce matbaayla tanışmış. Adapazarı’nda kurulan ilk matbaaların da Ermeniler tarafından kurulduğunu söylersek biraz hayıflanmamız gerekir diye düşünüyorum. Dün öyleydi de bugün okuma yazmaya ilgimiz değişti mi gerçekten? Üzülerek söyleyebilirim ki “maalesef” değişmedi. 19. yüzyılda Akmeşe; bir Bağdat, Semerkant, Endülüs gibi entelektüel konuma sahip olmaya başlamış.
Adapazarı’ndan yirmi kilometre ötede daha yüz yıl öncesi yaşananları kaçımız biliyor? Kaçımız şehrimizin tarihine bakma fırsatı buldu? Üzülerek biraz da mahcubiyetle ifade etmek gerekirse çok az. Kalkınma böyle oluyor: Kültür, medeniyet, birlik, dirlik, üretim; hepsi bir araya gelince oluyor. Akmeşe’nin etrafına on binlerce dut ağacı dikmiş Ermeniler. İpekçiliğin ve ipekli dokumanın öncüsü olmuşlar. Adapazarı, İzmit, İstanbul gibi şehirlerin ipekli kumaş ihtiyacını karşılar olmuşlar.
Sonra? Sonrası vahim. İktisadi gelir şımartmış bölgenin insanlarını. Şımarıklık, kibirlenmeye; kibirlenme isyana sevk etmiş. Maalesef güvenlik gerekçesiyle bölgeye getirilen Ermeniler, Birinci Cihan Harbi’nde Osmanlıya cephe almışlar. İsyankâr tavırlar sergilemişler. Kaderleri, üç yüz yıl öncesine dönmüş bir anda. Güvenlikleri için bu bölgeye getirilen Ermeniler, güvenlikleri için bu bölgeden gönderilmişler.
Recep SARIHAN
KAYNAK: YENİ SAKARYA GAZETESİ