Vertigo bir hastalık adı değil; vücudun denge alarmıdır.

Dünya zaten dönüyor; bunu ilkokuldan beri biliyoruz. Ancak bazı sabahlar yataktan kalkarken dünya sanki biraz fazla dönmeye başlar. Oda kayar, zemin oynar, insan bir an için kendini gemide sanır. Halk arasında sıkça “vertigo oldum” diye anlatılan durum çoğu zaman böyle başlar.

Bazen hasta şöyle anlatır: “Hocam sabah yatakta sağa döndüm, oda bir anda dönmeye başladı. Gözümü kapattım, geçsin diye bekledim ama tekrar oldu.” Bu cümle, poliklinikte çok sık duyduğumuz cümlelerden biridir. O anda hasta için mesele yalnızca baş dönmesi değildir; güven duygusu da sarsılmıştır. İnsan yatağında yatarken bile düşecekmiş gibi hissedebilir.

Vertigo, tek başına bir hastalık adı değildir. Kişinin kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hissettiği bir belirtidir. Bu his saniyeler sürebilir, dakikalarca devam edebilir veya ataklar halinde tekrarlayabilir. Bulantı, kusma, terleme, dengesizlik ve yürüme güçlüğü de tabloya eşlik edebilir.

İç kulak mı, beyin mi?

Baş dönmesini değerlendirirken en önemli sorulardan biri şudur: Bu durum iç kulak kaynaklı basit bir denge sorunu mu, yoksa beyin ve damar sistemiyle ilişkili daha ciddi bir uyarı mı?

Her baş dönmesi aynı anlama gelmez. Bazı baş dönmeleri baş hareketiyle gelir, saniyeler içinde azalır ve özellikle yatakta dönme, eğilip kalkma, başı çevirme gibi hareketlerle tetiklenir. Bu tablo çoğu zaman iç kulak kaynaklı nedenleri düşündürür.

Bazı baş dönmeleri ise daha farklıdır. Yeni başlamışsa, sürekli hale gelmişse, baş hareketinden bağımsızsa, yürüme bozukluğu, konuşma bozukluğu, çift görme, kol-bacak güçsüzlüğü veya uyuşma eşlik ediyorsa daha dikkatli olmak gerekir. Bu durumda “basit vertigo” deyip beklemek doğru değildir.

Tansiyon düşüklüğü, kansızlık, ritim bozuklukları, bazı ilaç yan etkileri, migren ve iç kulak hastalıkları da baş dönmesine yol açabilir. Yani baş dönmesi tek bir hastalığın değil, birçok farklı durumun ortak belirtisi olabilir. Bu yüzden doğru soru şudur: “Başım niye dönüyor?”

Kristal oynaması nedir?

Vertigonun en sık nedenlerinden biri iç kulak kaynaklı denge sorunlarıdır. Halk arasında “kristal oynaması” diye bilinen iyi huylu pozisyonel vertigo, özellikle yatakta dönerken, eğilip kalkarken ya da başı çevirince ortaya çıkan kısa süreli dönmelerle kendini gösterebilir.

Rahatsız edicidir; fakat doğru tanındığında çoğu zaman uygun manevralarla kontrol altına alınabilir. Bu durumda doktor, muayene sırasında uygulanan bazı baş hareketleriyle yerinden oynayan kristallerin yeniden uygun konuma dönmesine yardımcı olabilir. Bu nedenle bazı hastalarda sürekli ilaç kullanmak yerine doğru manevranın yapılması asıl tedavidir.

Migren de yalnızca baş ağrısıyla sınırlı değildir. Bazı hastalarda migren, baş ağrısı olmadan da tekrarlayan baş dönmesi ataklarıyla ortaya çıkabilir. İşitme kaybı, kulak dolgunluğu veya çınlama eşlik ediyorsa bu kez farklı iç kulak hastalıkları da gündeme gelir.

Bu belirtiler varsa beklemeyin

Baş dönmesine aşağıdaki belirtilerden biri eşlik ediyorsa, bunun basit bir vertigo atağı olduğu varsayılmamalıdır:

• Çift görme, konuşma bozukluğu veya bilinç bulanıklığı

• Yüzde, kolda ya da bacakta uyuşma veya güçsüzlük

• Yeni başlayan, şiddetli ve alışılmadık baş ağrısı

• Yürümede belirgin bozulma, ayakta duramama veya düşme eğilimi

• Ani işitme kaybı, yeni gelişen ciddi dengesizlik veya tekrarlayan kusma

Bu bulgular varsa acil değerlendirme gerekir. Çünkü bazen baş dönmesi, sadece iç kulaktaki küçük bir sorundan değil, beyin ve damar sistemiyle ilişkili daha ciddi bir durumdan kaynaklanabilir.

Doktora gidince neyi anlatmalısınız?

Baş dönmesinde hastanın hikâyesi çok değerlidir. Muayeneye gitmeden önce şu soruların cevabını düşünmek tanıya yardımcı olur:

Baş dönmesi saniyeler mi sürüyor, dakikalar mı, saatler mi? Baş hareketiyle mi başlıyor? Yataktan kalkarken veya yatakta dönerken mi oluyor? İşitme kaybı, kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk var mı? Baş ağrısı eşlik ediyor mu? Uyuşma, güçsüzlük, çift görme, konuşma bozukluğu gibi nörolojik belirtiler oldu mu? Hangi ilaçlar kullanılıyor?

Bu bilgiler tanıya giden yolun haritasıdır. Bazen hastanın “ne zaman başladı, neyle tetiklendi, ne kadar sürdü?” sorularına verdiği cevap, yapılacak tetkik kadar yol gösterici olabilir.

Vertigo neden bu kadar korkutucu?

Baş dönmesi yaşayan kişi çoğu zaman paniğe kapılır. Bu anlaşılabilir bir durumdur. Çünkü denge hissi bozulduğunda insanın dünyayla kurduğu güven duygusu da sarsılır.

Ayak yere basar ama zihin “emin misin?” diye sorar.

Bu nedenle vertigo yalnızca fiziksel değil, duygusal olarak da yorucu bir yakınmadır. Kişi düşmekten, yalnız kalmaktan, tekrar aynı atağı yaşamaktan korkabilir. Özellikle tekrarlayan baş dönmelerinde bu kaygı günlük hayatı da kısıtlamaya başlar.

Baş dönmesi sırasında nelere dikkat edilmeli?

Baş dönmesi sırasında güvenlik en az tanı kadar önemlidir.

Ani kalkmayın. Destek almadan yürümeyin. Atak sırasında araç kullanmayın. Merdiven, banyo, kaygan zemin ve makine gibi riskli alanlardan uzak durun.

Özellikle yaşlı kişilerde baş dönmesinin en büyük riski bazen dönmenin kendisi değil, düşmedir. Düşme; kalça kırığı, kafa travması, uzun süreli yatağa bağımlılık ve yaşam kalitesinde belirgin azalma gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle yaşlı bir kişide baş dönmesi varsa ev içi güvenlik de tedavinin bir parçası gibi düşünülmelidir.

Gece lambası kullanmak, kaygan halıları sabitlemek, banyo gibi ıslak alanlarda tutunma desteği sağlamak ve ani pozisyon değişikliklerinden kaçınmak küçük ama değerli önlemlerdir.

Tedavi neye göre değişir?

Vertigo, doğru teşhisle çoğu zaman kontrol altına alınabilen bir alarmdır. Bir hastada manevra yeterli olur. Bir hastada ilaç gerekir. Bir hastanın denge egzersizine, bir başkasının ise ileri incelemeye ihtiyacı olabilir.

Bu yüzden “başım döndü, şu ilacı alayım” yaklaşımı her zaman doğru değildir. Doğru soru önce şudur:

“Bu baş dönmesinin kaynağı ne?”

Kaynağı doğru bulmadan yapılan tedavi, bazen yalnızca belirtileri bastırır; asıl nedeni gözden kaçırabilir.

Sonuç olarak dünya dönmeye devam edecek; bu fizik kuralı. Ancak sizin dünyanız birden fazla dönmeye başlarsa, özellikle tehlikeli belirtiler eşlik ediyorsa bunu hafife almayın.

Bazen küçük bir kristal yerinden oynar. Bazen vücut daha ciddi bir alarm verir.

Önemli olan, hangi dönmenin sadece baş döndürdüğünü, hangisinin ciddiye alınması gerektiğini bilmektir.

Uzm. Dr. Orkun Zorsu
Nöroloji Uzmanı

Not: Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır. Vertigoya çift görme, konuşma bozukluğu, güçsüzlük, uyuşma, şiddetli baş ağrısı, bilinç değişikliği veya yürüme bozukluğu eşlik ederse acil değerlendirme gerekir. Tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi şarttır.

Kaynak: Yeni Sakarya gazetesi