"İstediğin kadar saksağanı vur, vurabilirsen; ama unutma, bülbülü öldürmek günahtır."

Bu cümle, Harper Lee'nin 1960 tarihli Bülbülü Öldürmek romanından. Olaylar, 1930'lu yılların Büyük Buhran döneminde ABD'nin Alabama eyaletindeki Maycomb kasabasında geçiyor. Irkçılığı, toplumsal önyargıları ve adaletsizliği küçük bir kız çocuğunun gözünden anlatan bu roman, Pulitzer ödüllü bir eser.

Avukat olan babası Atticus Finch ve ağabeyi Jem ile yaşayan küçük kız Scout'un bakış açısından öğreniyoruz olan biteni. Atticus, beyaz bir kadına saldırmakla asılsız yere suçlanan siyahi Tom Robinson'ı savunur. Tüm kanıtlara rağmen, kasabanın ırkçı önyargıları nedeniyle Tom suçlu bulunur ve sonrasında yaşamını yitirir. Yan hikâyede ise Scout ve ağabeyi Jem, evinden hiç çıkmayan ve hakkında korkunç söylentiler dolaşan gizemli komşuları Boo Radley'i tanımaya çalışır. Zamanla önyargıları değişir ve Boo'nun aslında onları koruyan zararsız biri olduğunu görürler.

1962 yılında çekilen film uyarlaması ise aday olduğu 8 Oscar'dan 3 tanesini alır. Bunlardan biri En İyi Erkek Oyuncu Oscar’ı; çünkü Gregory Peck, Avukat Atticus Finch rolünde sinema tarihinin unutulmaz performanslarından birini sergilemiştir. Bu siyah beyaz filmi 80'li yılların başında TRT'de izlediğimde henüz ortaokula yeni başladığım bir dönemde olduğumu ve çok korktuğumu hatırlıyorum. Evinden hiç çıkmayan ve hakkında korkunç söylentiler dolaşan gizemli komşu Boo Radley karakterinden, filmdeki çocuk karakterler gibi ben de etkilenmiştim.

Romanı uzun zaman sonra okuduğumda filmin çok iyi bir uyarlama olduğunu gördüm. Yetişkin hâlimle tekrar izlediğimde ise Boo Radley karakteri doğal olarak pek korkutucu gelmemişti. Öncelikle kitabın okunmasını tavsiye ediyorum; fakat kitap okumakta zorlananların filmi izlemelerini özellikle tavsiye ederim.

Romanda çoğunlukla Atticus'un ifadeleriyle verilen önemli mesajlar özetle şöyle:

  • Sık sık tekrarlanan "Bir insanı gerçekten anlamak istiyorsan, onun ayakkabılarını giyip içinde yürümelisin" sözüyle, başkalarını yargılamadan önce onların gözünden bakmanın önemi anlatılıyor.
  • Tıpkı kimseye zararı dokunmayan, sadece şarkı söyleyen bülbülleri öldürmenin günah olması gibi, masum insanlara zarar vermenin yanlışlığı vurgulanarak Tom Robinson ve Boo Radley gibi masum karakterler üzerinden toplumun bu kişilere karşı olan sorumluluğu hatırlatılıyor. Bülbül, aynı zamanda onları da simgeliyor.
  • Cesaretin fiziksel güç veya silah kullanmak olmadığı, asıl cesaretin kaybedeceğini bile bile doğru bildiği yoldan şaşmamak ve haksızlığa karşı durmak olduğunun altı çiziliyor.
  • Renk, sınıf veya statü fark etmeksizin herkesin yasa önünde eşit muamele görmesi gerektiği mesajı verilerek insanların dış görünüşüne veya haklarında çıkan dedikodulara göre değil, gerçek davranışlarına göre değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Bunlar elbette insani ve güzel mesajlar; fakat romanın yayımlandığı dönemde siyahilerin günlük hayatta karşılaştığı ırkçı ayrımcılıklar, Batı medeniyetinin bugüne uzanan içler acısı hâlini ortaya koyan örneklerle dolu:

  • Siyahiler otobüslerin yalnızca en arka koltuklarında oturabilirdi. Otobüs dolduğunda beyaz bir yolcuya yer vermek zorundaydılar. Trenlerde ve bekleme salonlarında da ayrı bölümler kullanılırdı.
  • Kamusal binalarda, parklarda ve mağazalarda "Sadece Beyazlar" ve "Renkliler" yazılı ayrı tuvaletler ve su sebilleri bulunurdu. Siyahilere ayrılanlar genellikle bakımsız ve kirliydi.
  • Pek çok restoranda siyahilerin içeri girip oturması yasaktı; yalnızca arka kapıdan paket servis alabilirlerdi. Otellerin büyük çoğunluğu siyahileri müşteri olarak kabul etmezdi.
  • Siyahi çocuklar eski binalarda, yıpranmış ders kitaplarıyla ve yetersiz bütçelerle eğitim görüyordu. Siyahiler, beyazlarla aynı hastanelerde veya aynı koğuşlarda tedavi edilemezdi. Acil durumlarda bile "beyaz hastanesi" kapısından geri çevrilen hastalar oluyordu.
  • Anayasal olarak oy hakları bulunsa da siyahilerin oy kullanmasını engellemek için "okuryazarlık testleri" ve "seçim vergileri" uygulanıyordu. Oy kullanmak için kayıt yaptırmaya çalışan siyahiler işlerinden kovuluyor, evlerinden çıkarılıyor veya Ku Klux Klan (KKK) gibi ırkçı örgütlerin fiziksel saldırılarına maruz kalıyordu.
  • Bülbülü Öldürmek romanında da işlendiği gibi, siyahilerin jüri üyesi olması fiilen engelleniyordu. Beyaz bir vatandaşın siyahi birine karşı işlediği suçlar neredeyse hiç cezalandırılmazken, siyahilere en küçük suçlarda bile ağır cezalar veriliyordu.
  • Siyahilerin beyazların gözlerinin içine doğrudan bakması, onlarla el sıkışması veya onlara "Bay/Bayan" unvanı olmadan hitap etmesi bile "saygısızlık" sayılıp şiddet görmelerine yol açabiliyordu.

Bu olaylar yaşanırken yayımlanan Bülbülü Öldürmek romanı, ABD hükümeti ve kültür kurumları tarafından desteklendi. Amerika'nın kendi hatalarıyla yüzleşebilen, adalet arayan dürüst yargıçlara ve avukatlara (Atticus Finch gibi) sahip özgür bir ülke olduğunu dünyaya göstermek için bu eseri "yumuşak güç" (soft power) aracı olarak desteklediler ve dünyaya yaydılar. Ayrıca kendi eğitim kurumlarında da müfredata dâhil ederek gençlerin de okumasını sağladılar. Bu nedenlerle kitap, 40 milyon satış rakamına ulaşarak en çok satan ve okunan kitaplar listesinde üst sıralara yerleşti.

Günümüze baktığımızda ise ABD'de ırkçılığın ve ırksal ayrımcılığın devam ettiğini gösteren çok sayıda güncel hukuki vaka, kurumsal tazminat ve nefret suçu örneği bulunmakta. Hatta Gazete Oksijen'in 9 Kasım 2022 tarihli bu konuya dair haberinde bir eyalette köleliğin daha yeni kaldırıldığı belirtiliyor. Bu habere bakarak bülbül öldürmekten kolay kolay vazgeçemedikleri bile söylenebilir:

  • ABD'de başlayan ara seçimlerde Tennessee eyaletinde kölelik tamamen yasaklandı. Seçmenin yaklaşık yüzde 80'i köleliğin tamamen kaldırılması yönünde oy kullanırken yüzde 20'lik kısım bunun tersi yönünde oy kullandı.

Sadece ABD için değil başlıktaki soruyu genelleştirerek yinelemek istiyorum:

-Bülbüllerin öldürüldüğü bir medeniyet sürdürülebilir mi?

HÜSEYİN BURAK UÇAR

Kaynakça

Virginia Museum of History & Culture. "The World of Jim Crow."

Library of Congress. "Jim Crow and Segregation."

Congressional Record, Vol. 160, No. 95 (18 Haziran 2014). "Honoring the 50th Anniversary of the 1964 Civil Rights Act."

The New York Times. "In Harper Lee's Novels, a Loss of Innocence as Children and Again as Adults," 19 Şubat 2016.

Gazete Oksijen. "ABD'nin Tennessee eyaletinde kölelik kaldırıldı," 9 Kasım 2022.

Kaynak: Yeni Sakarya gazetesi