Uzm. Dr. Orkun Zorsu | Nöroloji Uzmanı

Alzheimer tedavisinde uzun yıllar boyunca kullanılan ilaçlar daha çok unutkanlık, dikkat azalması ve günlük işlerde zorlanma gibi belirtileri hafifletmeye çalışıyordu. Son yıllarda ise hastalığın beyindeki temel değişikliklerinden biri olan amiloid birikimini hedefleyen yeni ilaçlar kullanıma girdi. Lecanemab ve donanemab bu grubun en çok konuşulan iki ilacıdır. Bu ilaçlar hastalığı tamamen ortadan kaldırmıyor; erken dönemde ilerleme hızını azaltmayı amaçlıyor.

Alzheimer, unutkanlığın ötesinde, beynin birçok işlevini zamanla etkileyen bir hastalıktır. Belirtiler başlamadan yıllar önce beyinde bazı zararlı proteinler birikmeye başlar. Beta-amiloid adı verilen protein sinir hücrelerinin çevresinde, tau proteini ise hücrelerin içinde toplanır. Bu birikimler sinir hücreleri arasındaki iletişimi bozar. Damar sağlığı, genetik özellikler ve başka biyolojik süreçler de hastalığın gidişinde rol oynar.

Uzun yıllardır kullandığımız donepezil, rivastigmin, galantamin ve memantin gibi ilaçlar bazı hastalarda belleği, dikkati ve günlük işleri bir ölçüde destekler. Yeni anti-amiloid ilaçlar ise beyindeki amiloid birikimini azaltmaya çalışır. Bu tedavilerden yararlanabilmek için tanının erken dönemde konulması ve tedavi boyunca düzenli MR takibi yapılması gerekir.

Lecanemabın etkisi CLARITY AD adlı büyük çalışmada araştırıldı. Çalışmaya erken evre Alzheimer hastası 1.795 kişi katıldı. On sekiz ayın sonunda hastalığın ilerleme hızı, ilaç almayan karşılaştırma grubuna göre ortalama yüzde 27 daha düşüktü. Bu oran hastaların yüzde 27 iyileştiği anlamına gelmiyor. Her iki grupta da hastalık ilerledi; lecanemab kullananlarda ilerleme biraz daha yavaş oldu.

Lecanemab başlangıçta iki haftada bir damar yoluyla uygulanıyordu. ABD Gıda ve İlaç Dairesi, Temmuz 2026'da ilacın deri altına uygulanan otomatik iğne formuna da onay verdi. Tedavinin ilk 18 ayında haftada bir kez iki iğne uygulanıyor. Daha sonraki dönemde haftada tek iğneyle devam etme seçeneği bulunuyor.

Reçeteyi alan kişi tedaviye doğrudan evde başlayamıyor. İlk iki dozun bir sağlık çalışanının gözetiminde yapılması gerekiyor. Sonraki dozların evde uygulanıp uygulanamayacağına hekim karar veriyor. Evde uygulama hastane ziyaretlerini azaltabilir; beyin MR'ları ve hekim kontrolleri yine düzenli olarak yapılmalıdır.

Bu tedavi her unutkanlığı olan kişiye uygun değildir. Hastanın, günlük yaşamını büyük ölçüde bağımsız sürdürebildiği erken dönemde olması gerekir. Ayrıca beyinde amiloid biriktiği PET görüntüleme veya belden alınan beyin-omurilik sıvısının incelenmesiyle gösterilmelidir. B12 eksikliği, tiroit hastalığı, depresyon, uyku bozukluğu ve bazı ilaçlar da unutkanlık yapabilir. Bu nedenler ayrılmadan Alzheimer tedavisine başlanamaz.

Tedavinin en önemli riski, beyin MR'ında görülebilen ödem ve küçük kanamalardır. Bu durum tıpta ARIA olarak adlandırılır. Çalışmalarda ARIA, lecanemab kullananların yaklaşık yüzde 21'inde, ilaç almayanların ise yüzde 9'unda görüldü. Çoğu hastada herhangi bir şikâyet oluşmadı. Hastaların yüzde 3'ünde belirti ortaya çıktı, yüzde 0,7'sinde ise ciddi bir tablo gelişti. Nadir de olsa büyük ve ölümcül beyin kanamaları bildirildi.

APOE e4 genini taşıyanlarda Alzheimer riski daha yüksektir. Bu kişilerde ARIA görülme oranı yüzde 45'e kadar çıkıyor. Tedavi öncesinde genetik riskin konuşulması, başlangıç beyin MR'ının değerlendirilmesi ve ilk altı ay içinde belirli aralıklarla kontrol MR'larının çekilmesi gerekir. Kan sulandırıcı kullanan hastalarda karar çok daha dikkatli verilmelidir. Gerçek yaşamda tedavi edilen 86 hastanın incelendiği bir çalışmada da ARIA oranı yüzde 18,6 bulundu.

Avrupa Komisyonu lecanemaba 15 Nisan 2025'te ruhsat verdi. Avrupa'da tedavi, amiloid birikimi doğrulanmış ve yüksek riskli genetik grupta olmayan erken evre hastalarla sınırlandırıldı. Türkiye'deki kullanım koşullarını ise Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun vereceği ruhsat ile geri ödeme kararı belirleyecek.

Bugünkü bilgilerimize göre lecanemab, uygun seçilmiş erken evre hastalarda Alzheimer'ın ilerleme hızını azaltabilir. Unutkanlık yeni başladıysa bunu yalnızca yaşlanmanın doğal sonucu olarak görüp beklememek gerekir. Erken değerlendirme hem unutkanlığın başka bir nedeni olup olmadığını anlamayı hem de bu tür tedavilere uygunluğun zamanında araştırılmasını sağlar.

Kaynaklar

1. van Dyck CH, Swanson CJ, Aisen P, ve ark. Lecanemab in Early Alzheimer's Disease. N Engl J Med. 2023;388:9-21.

2. van Dyck CH, Sperling R, Johnson K, ve ark. Long-term safety and efficacy of lecanemab in early Alzheimer's disease. Alzheimer's Dement. 2025;21:e70905.

3. Bregman N, Nathan T, Shir D, ve ark. Lecanemab in clinical practice. Alzheimers Res Ther. 2025;17:119.

4. Nonino F, Minozzi S, Sambati L, ve ark. Amyloid-beta-targeting monoclonal antibodies for mild cognitive impairment or mild dementia due to Alzheimer's disease. Cochrane Database Syst Rev. 2026;4:CD016297.

5. U.S. Food and Drug Administration. LEQEMBI Prescribing Information. Temmuz 2026.

6. European Commission. LEQEMBI Summary of Product Characteristics. 15 Nisan 2025.

7. European Medicines Agency. Kisunla European Public Assessment Report. 24 Eylül 2025.