Moda Tasarımcısı ve Koleksiyoner Müesser Kurt: ‘Boşnak Giyiminin Estetik ve Sembolik Dili’

Moda Tasarımcısı ve Koleksiyoner Müesser Kurt: ‘Boşnak Giyiminin Estetik ve Sembolik Dili’

Söyleşi: Necla Dursun

Bu söyleşi, Türkiye Yazarlar Birliği Sakarya Şubesi programları çerçevesinde 11 Mayıs 2026 tarihinde sosyal medya canlı yayınıyla ‘Balkanlar’daki Gündelik Hayat’ konulu söyleşi dizisinin yedincisi olarak gerçekleştirilmiştir.

1. Hıdırellez ve Vaşer nedir? Boşnak kültüründeki yeri nasıl tanımlanır?

Hıdırellez Mayıs ayının başında kutlanan ve doğanın uyanışını simgeleyen bir bahar bayramıdır. Cemrelerin düşmesinin ardından çiçeklerin açtığı, meyve ve sebzelerin yeniden büyümeye başladığı dönemin başlangıcı olarak kabul edilir. Balkan kültüründe Hıdırellez genellikle ‘Cürcevdan’ (Corce’nin günü) ile ilişkilendirilir ve özellikle Hristiyan topluluklarda önemli bir yere sahiptir. Geleneksel olarak bu günde Hristiyanlar siyah, Müslümanlar ise beyaz kıyafetler giyer. Aynı gün baharın kutlanmasının temel nedeni doğanın canlanmasıyla birlikte bereketten pay alma inancıdır. O gün genellikle el işi ve ev işi yapılmaz; daha çok hamur işleri hazırlanır ve kutlamalar gerçekleştirilir. Vaşer ise ilkbahar ve sonbaharda düzenlenen yayla şenlikleridir. Bu şenlikler akrabaların birbirini ziyaret ettiği ve evlilik çağındaki gençlerin bir araya geldiği önemli sosyal buluşmalardır. Yurt içinden ve yurt dışından gelen akrabalar bu etkinliklerde toplanır. Şenliğe katılacak köyler önceden duyuru yapar; varlıklı aileler de katkılarını ilan eder. Örneğin, ‘Ben beş koyun bağışlıyorum, falancadan bir boğa bağışlanıyor’ şeklinde duyurular yapılır. Böylece ikramlıklar hazırlanır, insanlar birlikte yemek eşliğinde sosyalleşir. Vaşer daha yerel bir etkinliktir; genellikle köyler arasında kutlanır. Hıdırellez ise daha geniş kapsamlıdır ve din, dil ya da ırk ayrımı gözetilmeksizin kutlanır. Hıdırellez bireysel olarak evde de kutlanabilirken, Vaşer toplu katılımla gerçekleştirilen bir şenlik niteliği taşır.

2. Bu kutlamaların kökenleri ve arka planı hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Hıdırellez aslında dünyanın birçok yerinde farklı şenliklerle kutlanan bahar döneminin bir parçasıdır. Baharın gelişi ve doğanın yeniden canlanması, hemen her toplumda çeşitli geleneklerle karşılanmıştır. Belirli bir halka ya da dine dayandırılmayan bu kutlamaların temelinde doğanın yeşermesi, yeniden uyanışı ve insanın doğayla kurduğu uyum yer alır.

Hıdırellez; bereket, dilek ve hafıza etrafında şekillenen bir kutlamadır. Özellikle kadınların bereketi artırmak, yuvalarının o yıl huzur ve bolluk içinde geçmesini dilemek için yaptığı dualar ve ritüeller önemli bir yer tutar. Bu nedenle Hıdırellez kadınların daha etkin rol aldığı kutlamalardan biri olarak görülür.

3. Hıdırellez ile Vaşer arasında nasıl bir ilişki vardır, birbirini nasıl tamamlarlar ve ne zaman yapılırlar?

Hıdırellez dünyanın birçok yerinde farklı isimlerle kutlanan bahar şenliklerinden biridir. Vaşer ise Balkanlara özgü bir kutlama geleneğidir. Her iki kutlamanın da temel amacı insanların bir araya gelmesi ve birlikte eğlenceli bir ortam oluşturmasıdır. Aynı zamanda bu gelenekler sosyal etkileşimi artırır, akraba ve dostların bir araya gelmesini sağlar, akrabalık ve arkadaşlık ilişkilerinin sürdürülmesine katkıda bulunur. Tarih açısından bakıldığında iki kutlama arasında belirgin bir fark vardır. Hıdırellez’in kesin bir tarihi bulunur; her yıl 5 Mayıs’ı 6 Mayıs’a bağlayan gece kutlanır. Vaşer’in ise net bir tarihi yoktur, belirli dönemlerde gerçekleştirilir. Genellikle ilkbahar ve sonbaharda düzenlenen yayla şenlikleri şeklinde kutlanır. Hıdırellez’de dilekler, istekler, manevi yenilenme ve bereket ön plandadır. Vaşer ise daha çok bir panayır havası taşır. Bu şenliklerde ticari faaliyetler de görülür; mal ve hizmet alışverişi yapılır. Bu yönüyle Vaşer günlük yaşamın ve toplumsal dayanışmanın bir parçası olarak değerlendirilir.

4. Geçmişte Balkanlar’da bu kutlamalar nasıl yapılırdı?

Hıdırellez için bir hafta kala hazırlıklar başlar. Havanın nasıl olacağı ise pek önemsenmez. Çünkü her şartta muhakkak kutlama yapılır. Evler temizlenir, gerekli hazırlıklar tamamlanır. Hıdırellez günü yalnızca ekmek pişirilir, onun dışında iş yapılmaz. Bu nedenle önceden hazırlıklı olmak gerekir. Özellikle evde süt bulundurmak önemlidir ve bu kutlama süt önemli bir yer tutar. Hayatı yeniden karşılamak ve yenilenmeyi simgelemek amacıyla, özellikle genç kızlar saçlarına kına yakar ve örgülerini geceden örer. Hıdırellez günü ise kadınlar saçlarını açıp havalandırır. Kaplara konulan sütlerin ve suların üzeri açık bırakılır. Bunun nedeni günün bereketinin bu kaplarda toplanacağına inanılmasıdır. Daha sonra bu süt ve sudan çocuklara ve hayvanlara içirilir; onların daha sağlıklı ve doğurgan olmaları dilenir. Aynı sular çiçeklerin üzerine de serpilir; coşup gelişmeleri istenir. Özellikle cılız ve iştahsız çocuklara, yağmur damlası serper gibi bu sudan damlatılır. Hıdırellez sabahı, günün ilk ışıklarıyla uyanan evin hanımı bahçeden aldığı bitkileri önceden hazırlanmış suyun içine koyar. Güçlü ve sağlıklı olunması için ısırgan otu, güzel kokulu ve güler yüzlü bir yaşam dileğiyle gül yaprakları, bereket ve doğurganlık için ise mevsim meyvelerinin yaprakları bu suya eklenir. Ardından bu su, uyuyan çocukların üzerine damlatılarak onların uyanması sağlanır. Bahçede ya da yakın çevrede ‘drenovi’ yani kızılcık ağacı varsa, kızılcık yapraklı bir dal da suya batırılır. Yapraklardan süzülen damlalar aile bireylerinin üzerine serpilir. Kızılcık ağacının lifli, sağlam ve kolay kolay parçalanmayan yapısının; aile bireylerinin birbirine bağlı, güçlü ve dayanıklı olması için bir dua ve temenniyi simgelediğine inanılır.

5. Hıdırellez’de öne çıkan ritüeller (dilek, ateş, su vb.) Boşnak kültüründe nasıl anlamlandırılır?

Boşnak kültüründe yalnızca insanların değil; doğanın, hayvanların ve yaşamın bütününün bereketini simgeleyen önemli bir geçiş dönemidir. Bu kutlamalarda temel amaç, yeni yılın sağlıklı, huzurlu ve bereketli geçmesi için iyi dileklerde bulunmaktır. Özellikle ahırdaki hayvanların çoğalması, sağlıklı olması, sütlerinin bol olması; bahçelerdeki ağaçların daha verimli meyve vermesi ve toprağın bereketlenmesi en önemli temenniler arasındadır. Bu nedenle Hıdırellez gelenekleri yalnızca insan merkezli değildir. Doğayla uyum içinde yaşama anlayışı, kutlamaların temelini oluşturur. Çocuklara, hayvanlara, ağaçlara ve çiçeklere bereket suyu serpilmesi; doğanın canlı bir bütün olarak görülmesinden kaynaklanır. İnsanların iyi ve sağlıklı olması kadar, hayvanların güçlü olması ve ürünlerin bereketli yetişmesi de yaşamın devamlılığı açısından büyük önem taşır. Balkan kültüründe insan, doğanın üzerinde değil; onun bir parçası olarak kabul edilir. Bu yüzden Hıdırellez’de edilen dualar ve yapılan ritüeller, çoğu zaman doğaya yönelik iyi dilekler içerir. Yağmurun zamanında yağması, toprağın verimli olması, hayvanların yavrulaması ve ağaçların bol meyve vermesi; toplumun ortak refahı ve yaşamın sürdürülebilmesi açısından kutsal kabul edilir. Bu yönüyle Hıdırellez insan ile doğa arasındaki karşılıklı bağlılığı ve uyumu simgeleyen önemli bir kültürel mirastır.

6. Vaşer şenliklerinde gerçekleştirilen başlıca etkinlikler nelerdir?

Vaşer sırasında her çeşit yemek hazırlanır ve şenlik havası içinde büyük sofralar kurulur. Özellikle yeni gelinler, en gösterişli kıyafetlerini giyer ve altın takılarını takarak şenliğe katılır. Yöresel kıyafetlerin tercih edilmesi yalnızca geleneksel kültürü yaşatmak için değil; aynı zamanda ailelerin statüsünü, varlığını ve toplumsal konumunu göstermek için de önem taşır. Şenliklerde müzik ve dans merkezi bir yere sahiptir. Kayınpederler, gelinlerinin ‘kolo başı’ olması için akordeon çalan müzisyenlere bazen 500, bazen de 1000 avroya kadar para verir. Böylece gelin, dansın ön sırasında yer alır ve dikkat çeken kişi olur. Bu durum aile için bir prestij göstergesi olarak kabul edilir. Erkekler ise halay ve kolo sırasında farklı figürlerle dans ederek hünerlerini sergiler. Özellikle bekâr genç kız ve erkeklerin halaya katılması teşvik edilir. Bu şenlikler yalnızca eğlenme amacı taşımaz; gençlerin birbirlerini tanıdığı, sosyalleştiği ve kimi zaman evliliklerin temelinin atıldığı önemli toplumsal buluşmalar olarak da görülür. Bu yönüyle Vaşer Balkan kültüründe hem eğlenceyi hem de toplumsal dayanışmayı bir arada barındıran önemli bir gelenektir.

7. Bu kutlamalardaki giyim-kuşam konusunda neler söylersiniz?

Bu kutlamalar esansında en güzel ve en geleneksel kıyafetler giyilir. Bu kıyafetler yalnızca bir bayram hazırlığı ya da süslenme amacı taşımaz; aynı zamanda ailenin prestijini, ekonomik durumunu ve toplumsal saygınlığını temsil eder. Özellikle kadınların giydiği işlemeli elbiseler, renkli kumaşlar, el emeği detaylar ve kuşaktan kuşağa aktarılan geleneksel parçalar büyük önem taşır. Takılan altınlar, kemerler, başörtüleri ve çeşitli takılar da ailenin varlığını ve gücünü gösteren semboller olarak görülür. Yeni gelinler için bu şenlikler ayrı bir anlam taşır. Gelinler ailelerinin kendilerine sunduğu en değerli kıyafetleri ve takıları takarak topluluğun karşısına çıkar. Bu durum bireysel bir gösteriş değildir. Ailenin itibarı ve toplum içindeki yerinin görünür hâle gelmesidir. Erkekler de temiz, özenli ve çoğu zaman yöresel kıyafetlerle şenliğe katılır. Böylece Vaşer kültürel kimliğin, aidiyetin ve toplumsal statünün görünür olduğu önemli bir sosyal alan hâline gelir.

8. Müzik, dans ve eğlencenin bu şenliklerdeki rolü nedir?

Kutlamalarda müzik, eğlencenin ve toplumsal birlikteliğin en önemli unsurlarından biridir. Müzik insanların bir araya gelmesini sağlayan, ortak hafızayı canlı tutan ve kültürel kimliği kuşaktan kuşağa aktaran güçlü bir araç olarak görülür. Hıdırellez’de müziğin yeri büyük olmamakla birlikte kadınlar ve genç kızlar özellikle ritüellere eşlik eden şarkılar söylerler. Müziğin ritmiyle birlikte gündelik hayatın sıkıntılarından uzaklaşır ve baharın coşkusunu birlikte yaşar. Vaşer’de ise müzik, şenliğin merkezinde yer alır. Akordeoncular ve yöresel müzisyenler gün boyunca çalar; kolo ve halaylar müzik eşliğinde kurulur. Özellikle akordeon, Balkan kültürünün vazgeçilmez çalgılarından biri olarak kabul edilir. Dans sırasında ritim ve figürler büyük önem taşır; erkekler hünerlerini sergilerken kadınlar da geleneksel oyunlarla kutlamaya katılır. Müziğin temposu arttıkça kalabalık büyür, insanlar birbirine daha çok kaynaşır. Bu kutlamalarda müzik yalnızca bir eğlence aracı anlamına gelmez; birlik, dayanışma ve kültürel devamlılığın sembolüdür. Aynı ezgiler yıllar boyunca tekrar edilerek geçmişle bugün arasında bir bağ kurar ve toplumsal hafızanın korunmasına katkı sağlar.

9. Hıdırellez ve Vaşer sofralarında hangi geleneksel yiyecekler öne çıkar?

Özellikle Vaşer hazırlıkları sırasında bağış yapan ailelerin katkıları önceden duyurulur ve buna göre büyük sofralar hazırlanır. Şenlik boyunca hangi ailenin ne bağışladığı topluluk içinde açıklanır; kimi aileler koyun, kimi aileler dana ya da çeşitli yiyecekler bağışlayarak organizasyona destek olur. Bu durum yalnızca ikram hazırlamak için değil aynı zamanda paylaşma kültürünü ve toplumsal dayanışmayı göstermek açısından da önem taşır. Hazırlanan yemeklerde özellikle et yemekleri ve börekler başrolde yer alır. Büyük kazanlarda pişirilen etler, uzun süre kaynatılan geleneksel yemekler, köy usulü pilavlar ve farklı iç harçlarla hazırlanan börekler şenliğin en önemli ikramları arasında bulunur. Bunun yanında çeşitli ev yapımı yemek ve hamur işleri de sofralarda sıkça yer alır. Tatlılar, kompostolar ve mevsim ürünlerinden yapılan ikramlar da misafirlere sunulur. Yemeklerin bolluğu ve çeşitliliği, şenliğin bereketini simgeler. Sofraların kalabalık olması, insanların birlikte oturup yemek yemesi ve aynı masa etrafında toplanması; birlik, paylaşım ve dayanışmanın göstergesi olarak kabul edilir. Özellikle uzak yerlerden gelen akrabaların ağırlanması, misafire cömert sofralar kurulması Balkan kültüründe büyük önem taşır. Bu nedenle Vaşer sofraları yalnızca yemek yenilen alanlar değil; sosyal ilişkilerin güçlendiği, sohbetlerin edildiği ve toplumsal bağların pekiştirildiği önemli buluşma noktalarıdır. Hıdırellez’de yemek, Vaşer’deki gibi ‘büyük sofralar ve toplu yemek listeleri’ şeklinde merkezde değildir. Daha çok sembolik ve ev içi hazırlıklar ön plandadır. Hıdırellez’de genellikle ağır yemekler hazırlanmaz; çünkü günün ruhu daha çok temizlik, yenilenme ve bereket ritüelleriyle ilgilidir. Yine de bazı yörelerde küçük ikramlar ve geleneksel yiyecekler yapılır. Özellikle hamur işleri (börek, çörek, bazlama gibi) hazırlanabilir. Bazı yerlerde süt, yoğurt, ekmek gibi “bereketi temsil eden” basit gıdalar öne çıkar.

10. Bu etkinliklerde kadınların, erkeklerin ve gençlerin rolleri nasıl şekillenir?

Vaşer ve Hıdırllez gibi kutlamalarda roller hem geleneksel yapıya hem de toplumsal beklentilere göre şekillenir. Kadınlar bu etkinliklerde özellikle hazırlık ve temsil açısından önemli bir rol üstlenir. En güzel ve yöresel kıyafetlerini giyer, takılarını takarak hem ailelerinin hem de kendi sosyal statülerini gösterirler. Aynı zamanda ritüellerde, dileklerde ve bereketle ilgili uygulamalarda daha aktif bir konumda yer alırlar. Hıdırellez’de ise kadınların saçlarını açması, kına yakması ve bereket geleneklerine katılması gibi sembolik davranışlar öne çıkar. Erkekler daha çok organizasyon, düzen ve toplu eğlence kısmında yer alır. Halayların yönetilmesi, müzik eşliğinde oyunların sürdürülmesi ve genel akışın sağlanması erkeklerin öne çıktığı alanlardandır. Vaşer’de özellikle halay başı olma, müzisyenlere katkı sağlama ve şenliğin genel düzenine katılma erkeklerin aktif rollerindendir. Gençler ise bu etkinliklerin en hareketli grubudur. Hem eğlenceye katılır hem de sosyalleşme fırsatı bulurlar. Bekâr gençler özellikle birbirlerini tanımak için halaylara ve oyunlara katılır. Bu süreç, sadece eğlence değil aynı zamanda sosyal ilişkilerin ve gelecekteki evliliklerin de şekillendiği bir ortam oluşturur. Gençler ayrıca şarkı söyleyerek, dans ederek ve kendilerini göstererek etkinliğin canlılığını artırır. Genel olarak bu kutlamalarda kadın, erkek ve gençler birbirini tamamlayan roller üstlenirler. Böylece hem kültürel gelenekler yaşatılır hem de toplumsal bağlar güçlendirilir.

11. Vaşer şenlikleri özellikle gençler için nasıl bir sosyalleşme alanı oluşturur?

Vaşer gençler için önemli bir sosyalleşme alanıdır. Şenliklerde bekar gençler birbirlerini tanımak amacıyla oyunlara ve halaylara katılır. Kız ve erkekler hem ayrı hem de karma oyunlarda bir araya gelir. Halaylar sırasında gençler kendilerini gösterme fırsatı bulur; güzel sesli olanlar şarkı söyler, bazıları halay başı olmaya çalışır. Bu ortam, evlilik dışında da gençler arasında tanışıklık ve arkadaşlık ilişkilerinin gelişmesini sağlar. Ayrıca farklı köylerden gelen insanlar bir araya geldiği için sosyal bağlar güçlenir ve iletişim artar.

13. Bu gelenekler Türkiye’de nasıl yaşatılıyor, Balkanlar’daki uygulamalardan farkları nelerdir?

Vaşer ve Hıdırellez benzeri şenlikler Türkiye’de de son yıllarda çeşitli bölgelerde canlandırılmakta. Dernekler tarafından şenlikler düzenlenmekte; folklor ekipleri, sanatçılar ve stantlarla panayır havası oluşturulmakta. Balkanlardaki uygulamalarda ise gelenek daha köklü ve toplumsal yaşamın doğal bir parçasıdır. Köylerde herkes katılır ve ritüeller daha düzenli şekilde uygulanır. Türkiye’deki uygulamalar ise daha çok organize etkinlik, festival veya kültürel etkinlik formunda gerçekleşmekte. Yani Balkanlarda günlük yaşamın parçası olan bu gelenekler Türkiye’de daha çok kültürel etkinlik olarak yaşatılıyor.

14. Modern hayat ve şehirleşme bu şenlikleri nasıl etkiledi?

Modern hayat ve şehirleşme bu tür geleneklerin şeklini değiştirdi ne yazık ki. Köy yaşamında topluca yapılan adetler şehirlerde daha bireysel veya küçük gruplar halinde yapılabilmekte.Ancak insanlar isterlerse tüm bunları modern yaşam içinde de sürdürebilirler. Şehirlerde şenlikler daha çok belirli alanlarda organizasyonlarla yapılırken eski köy düzeninde daha doğal ve topluluk merkezli bir yapı mevcut. Buna rağmen sosyal medya ve kültürel etkinlikler sayesinde gençler bu geleneklere yeniden ilgi göstermekteler. Modern yaşam ritüelleri zayıflatmak yerine onları farklı biçimlerde yeniden üretme imkânı da sunuyor bize.

15. Hıdırellez ve Vaşer şenliklerinin gelecek nesillere aktarılması için neler yapılmalı?

Bu geleneklerin gelecek nesillere aktarılması için en önemli unsur şenliklerin özgün haliyle yaşatılmasıdır. İnsanların aynı günlerde bir araya gelmesi, adetleri uygulaması ve geleneksel kültürü deneyimlemesi önemli. Özellikle gençlerin bu şenliklere katılımı teşvik edilmelidir. Sosyal medyada tanıtım yapılması, kültürel etkinliklerin artırılması ve okullarda bu geleneklerin anlatılması da aktarımı güçlendirir. Gençler zaten dilek, ritüel ve eğlence içeren bu tür etkinliklere ilgi duymakta. Sonuç olarak, Hıdırellez ve Vaşer doğru şekilde yaşatıldığı sürece hem kültürel kimliği korur hem de gelecek nesillere güçlü bir miras olarak aktarılabilir.

KAYNAK: YENİ SAKARYA GAZETESİ