Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 103’üncü yıl dönümü, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı dolayısıyla kutlanıyor. Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan bağımsızlık mücadelesi, Kurtuluş Savaşı’nın kazanılması ve Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle yeni bir aşamaya ulaştı.
Türk milletinin bağımsızlık iradesinin simgesi olan Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisinde alınan tarihi kararla ilan edildi.
Cumhuriyet fikrini milli bir sır olarak sakladı
Mustafa Kemal Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Bey’e zaferin ardından yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını söyledi. Ancak toplumun ve yakın çevresinin henüz bu sisteme alışık olmadığı dönemde düşüncesini bir süre gizli tuttu.
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla milli egemenliğe dayalı yeni bir yönetim anlayışının temelleri atıldı. Kurtuluş Savaşı’nın başarıyla sonuçlanmasının ardından 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması, yeni Türk devletinin uluslararası alandaki konumunun güçlenmesinde önemli rol oynadı.
13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle yeni devletin yönetim merkezi de belirlendi. Ancak devletin yönetim biçiminin açıkça tanımlanması gerekiyordu.
Çankaya Köşkü’nde tarihi karar: “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz”
27 Ekim 1923’te hükümetin kurulamaması üzerine yaşanan siyasi gelişmeler, yönetim sisteminin yeniden düzenlenmesini gündeme getirdi.
28 Ekim akşamı Mustafa Kemal Atatürk, Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldi. Akşam yemeğinde Cumhuriyet’in ilan edilmesine yönelik kararını açıklayan Atatürk, arkadaşlarına şu tarihi sözleri söyledi:
“Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz.”
Atatürk’ün Nutuk’ta aktardığı bu sözlerin ardından gerekli hazırlıklar yapıldı. İsmet Paşa ile birlikte anayasa değişikliğine ilişkin tasarı hazırlandı ve ertesi gün Meclise sunulmak üzere çalışmalar tamamlandı.
Cumhuriyet 158 milletvekilinin oyuyla ilan edildi
29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülen anayasa değişikliğiyle devletin yönetim biçimi resmen belirlendi.
Tasarıda yer alan “Türkiye devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir” hükmü, Mecliste yapılan görüşmelerin ardından saat 20.30’da kabul edildi. Oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.
Karar, Mecliste yükselen “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece milli egemenlik ilkesi, devlet yönetiminin temel unsurlarından biri olarak resmiyet kazandı.
Türkiye’nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk oldu
Cumhuriyet’in ilanının ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Meclis kürsüsünden milletvekillerine hitap eden Atatürk, konuşmasını şu sözlerle tamamladı:
“Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.”
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. Cumhurbaşkanının başbakanı ataması, başbakanın ise bakanlarını belirleyerek cumhurbaşkanının onayına sunması esasına dayalı sisteme geçildi.
İlk hükümeti kurma görevi İsmet İnönü’ye verilirken, Fethi Okyar Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına seçildi.
29 Ekim, 1925’ten bu yana milli bayram
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi ve ertesi gün düzenlenen kutlamalarla halk tarafından coşkuyla karşılandı. 1924 yılında yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının törenlerle kutlanması kararlaştırıldı.
29 Ekim’in resmi bayram olması için 1925 yılında Meclise sunulan teklif kabul edildi. Böylece 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, 1925 yılından itibaren milli bayram olarak kutlanmaya başlandı.
Aradan geçen 103 yılda Cumhuriyet, Türkiye’nin siyasi ve toplumsal tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri olmayı sürdürdü. Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Milli Mücadele kahramanlarının öncülüğünde kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıl dönümü, her yıl 29 Ekim’de törenler ve etkinliklerle kutlanıyor.
29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun!
