25.04.2021, 08:46

Rusçuk; Tuna Nehri’nin İncisi

Yıldırım Beyazıt fethi.

Çelebi Mehmed şerhi.

Mithat Paşa şehri.

Tuna Nehri’nin güney kıyısında kurulan şehrin bizdeki adı Yergöğü Beriyaka’dır uzun süre. Zira karşıda, Romanya’da Giurgiu (Yergöğü Öteyaka) vardır. O büyük Girgüi’dur, beri taraftaki küçük Giurgiu. Girgiu, Curgiu, Rgru, Ruc, Rus. Beri yakadaki küçüğü olduğundan cuk eki eklenmiş zamanla, Küçük Rus manasına Rusçuk’a gelmiş iş.

Şehr-i Mithat. Mithat Paşa’nın şehri. Bu isim abartılı mı? Evet. Abartısız, gerçek mi? Ona da evet.

Bilenler bilir: Osmanlı’da vali, yani vilayetin başı bugünkü manada eyaletin başıdır. Bugünkü anlamda üç beş şehrin birden valisi. Adeta bölge valisi.

İlk başta onu söyleyelim: Tuna kıyısında, şirin mi şirin bir şehir Rusçuk. Şehrimiz. Bizim şehrimiz. Hiç abartısız öyle. Anlatayım: Tuna Vilayeti var Osmanlı’da. Dobruca’ya hâkim bir vilayet. (Siz onu Tuna Eyaleti diye okuyun lütfen.) 1860’lar. Sultan Abdülaziz, genç ve parlak bir idareciyi, Mithat Paşa’yı vali olarak atıyor Tuna’ya. Eyalet merkezi de Rusçuk. Vidin, Plevne, ta Sofya’ya kadar her yer o vilayete dahil. Adeta küçük bir ülke Tuna vilayeti. Buranın başına vali gönderiliyor işte Mithat Paşa.

O Mithat Paşa ki, daha sonra Suriye Valiliği de yapacak, Kanunu Esasi’nin (İlk Türk Anayasası) temelini atıp Sultan II. Abdülhamit’e ilân ettirecek, II. Abdülhamit döneminde iki kez Sadrazamlık (bugünkü manada başbakanlık) görevini de üstlenecek, o dönemde padişahın karşı olmasına karşın Osmanlı’yı Ruslarla savaşa sokacak (meşhur (rumi) 1293 Harbi (miladi 1877-78 Rus Harbi)), kuzey Balkanları kaybetmemize vesile olacaktır. Islahatçıdır. Müthiş hem de. Ziraat Bankası’nın da kurucusudur bu arada. Sultan II. Abdülhamit, 1881’de Yıldız Muhakemesi adıyla meşhur olan bir mahkeme kurdurtmuş, 1876’da amcası Sultan Abdülaziz’in, güya bileklerini keserek intihar ettiği süsü verilen cinayetini araştırtmıştır. Cinayet şebekesinin (askeri darbenin) başı olarak Mithat Paşa’nın suçu sabit görülmüş, idama mahkûm edilmiştir. Sultan II. Abdülhamit, eski sadrazamı Mithat Paşa’yı affederek Taif’e sürgüne göndermiş, bir yıl kadar sonra da sürgünde muhafızlarınca öldürüldüğü tespit edilmiştir.

Ünlü tiyatro yazarımız Haldun Taner’e kulak verelim: “Reinhardt Kippardt (ünlü Alman tiyatro yönetmeni), bir ara Alman Goethe Enstitüsü’nün çağrılısı olarak (Türkiye’ye) gelmişti. O sıralarda Eichman’ın hayatı üzerine belge topluyordu. Bana da belgesel bir oyun yazmamı ısrarla öğütledi. Osmanlı tarihinde, yakın tarihimizde, buna yatkın kişiler, olaylar yok muydu? Önce yan kulakla dinledim. Gel zaman git zaman, öneriyi pek abes bulmadım. Bir de böyle bir denemem olsun istedim. Önemli bir konu buldum: Mithat Paşa’nın Yıldız Muhakemesi… Epeyi inceledim, çalıştım, ortaya Kippardt’ı doyuracak kadar kalın dosyalar çıktı. İş seçime ve yazıma kalmıştı ama ben bu piyesi yazmadım. Elim varmadı, yazamadım.’ Taner’in bu çalışmaları, Mithat Paşa’yı, İngiliz Hariciyesini arkasına almış, İngiltere ile dayanışma içinde bir devlet adamı olarak belirlemekteydi. ‘Belgesel piyes yazmak iddiası ile ortaya çıkan biri, belgelerin getirdiği tabloyu vermeden edemezdi. Verilince de Mithat Paşa efsanesine gölgeler düşebilirdi. Efsanelik adamları zaten az bir ortamda bu hakkı kendimde göremedim.’(1)

İşte Rusçuk’u adeta yeniden kuran Tuna Valisi Mithat Paşa, tarihimizdeki meşhur bu Mithat Paşa’dır maalesef.

Dört yüz metre genişliğinde, üzerinde dev gemilerin bir o yana bir bu yana cirit attığı, vapurların adeta birbiriyle evcilik oynadığı, muhteşem Tuna Nehri kıyısındaki en güzel şehirlerden birisi, belki de birinci, Tuna’nın incisidir Rusçuk.

Ama bunu en çok Mithat Paşa’ya borçludur, diyeyim size.

O Mithat Paşa ki, üç buçuk yıllık Tuna Valiliği döneminde üç bin kilometre şose yol yapmış, bin dört yüz adet köprü yaptırtmıştır. Rusçuk - Varna tren yolunu inşa ettirmiştir mesela. (Osmanlı’daki ilk tren yolu olduğu söylenir.) Halen ayakta olan, o güzeller güzeli Rusçuk Tren İstasyonu, Mithat Paşa’nın eseridir örneğin. Telgraf hattı çektirtmiştir. Öksüz ve yetimler için ıslahhaneler kurdurtup buralardaki çocuklara terzilik berberlik ayakkabıcılık gibi meslekler kazandırmıştır. Menafi Sandığı’nı tesis ederek, vilayetindeki ziraatçilerin borç alarak çiftlikler kurmasına zemin hazırlamıştır. (Ziraat Bankası’na giden yol buradan başladı diyelim biz buna.) Mithat Paşa’nın yüz altmış sene önce kuruluşuna zemin hazırladığı çiftlikler bugün hâlâ faaliyettedir Rusçuk’ta.

İdari manada da - bir nevi - devrim yapmıştır valimiz: Köylerde İhtiyar Meclisleri, kazalarda İdare ve Deavi Meclisleri, il merkezlerinde ise Vilayet Umum Meclislerini kurdurtup faaliyete geçirtmiştir.

Kültür Sanat adamıdır Mithat Paşa: Rusçuk’ta ta o tarihte, 1860’larda şehir tiyatrosu ve bir matbaa kurdurtmuş, bütün eyaletin haberleştiği Tuna adlı bir gazete çıkartmıştır.

Mithat Paşa’nın başarılı Tuna (Rusçuk) Valiliği bütün ülkeye örnek olmuş, sonraki yıllarda Osmanlı Devleti, bu uygulamaları diğer valilere de hayata geçirmek üzere talimat olarak geçmiştir.

Günler ayları, aylar yılları, yıllar asırları kovalamıştır. 1878 Osmanlı Rus Harbi’nde elimizden çıktığı vakit Rusçuk’taki, elli üç cami, dokuz medrese, altısı tekke olmak üzere - bıraktığımız - 239 tarihî eserden, camiden handan hamamdan, mektepten medreseden tiyatrodan, yüz kırk üç sene sonra geriye ne mi kalmıştır? Üç beş eser haricinde, hiçbir şey! Sevsinler sizin hümanizminizi, özgürlükçülüğünüzü, barışçıllığınızı. Her şey laf salatası, her şey ideoloji, her şey propaganda.

Nihilist - değer tanımaz ve bilmez- Bulgar komünizmi, hepsini yakıp yıkmıştır! Harap ve bitap hâldeki Mirza Seyit Paşa Camii, Kız ve erkek İlahiyat liseleri, bir de Mithat Paşa eseri olan tren istasyonu. Osmanlı / Türk izi kalmasın diye uğraşılmıştır belli ki.

Gittim gördüm. Defalarca hatta.

İlahiyat Lisesine üç beş kez şairler yazarlar oyuncular götürdüm. Edebiyat söyleşileri, imza günleri düzenledim. Tertemiz bakışlı Türk gençleri sofralarını paylaştılar bizimle. (Müdür yardımcısı Süleyman kardeşimin misafirperverliğini yiğitliğini ve sahiplenmesini unutamam.) Okulda liseli gençlerin yazdığı Mücadele adlı duvar gazetesini görünce gözyaşlarımızı tutamamıştık heyet hâlinde. Öyle içten öyle sıcak öyle hasret kokan bir Türkçeyle yazmışlardı gençler. Helal olsun size dedik hep bir ağızdan.

Müftülüğüne de uğramıştık. Çok ironikti gerçekten. Tam Nasreddin Hoca’nın mezarı misali: Üç tarafı açık, ama kapısında kilit var ya hani. Rusçuk Müftülüğünün girişinde kilit vardı ama iki yanı açıktı. Girmek çıkmak serbest ama kapı kilitli. Şaka yapmıyorum, vallahi bak. Hüzün kokulu bu şehrin sokaklarında mizah da hüküm sürüyordu bir yandan, demek ki.

Komünizmden kalma, nehir kıyısındaki on yedi katlı hantal ve kaba bir otelin on altıncı katında konakladım üç beş kez. Geceleri, bir nevi yakamoz görünümüyle, karşıda Romanya ovaları ve yerleşimleri, ortada Tuna üzerinde bir o yana bir bu yana seyirtip duran ticaret gemileri. Ve nefis bir demir köprü. Işıl ışıl. Pırıl pırıl. Rüya mı desek masal mı desek şiir mi desek.

İnci gibi bir şehir Rusçuk.

Rüya, masal, şiir karışımı bir inci.

Rusçuk; Tuna Nehri’nin incisi.

Gerçek inci üstelik.

----

Mehmed Salâh, ‘Efsâneyi Gerçeğe Tercih Eden Aydınlar’, Zafer Dergisi, sayı 181, s.25.

Yorumlar (0)
banner59
5
açık
Namaz Vakti 10 Mayıs 2021
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 38 81
2. Fenerbahçe 38 79
3. Galatasaray 38 78
4. Trabzonspor 38 67
5. Hatayspor 38 60
6. Sivasspor 38 59
7. Alanyaspor 38 57
8. Gaziantep FK 38 55
9. Karagümrük 38 54
10. Göztepe 38 51
11. Konyaspor 38 48
12. Rizespor 38 45
13. Malatyaspor 38 44
14. Başakşehir 38 44
15. Kasımpaşa 38 43
16. Antalyaspor 39 43
17. Kayserispor 38 40
18. Ankaragücü 38 38
19. Erzurumspor 39 37
20. Gençlerbirliği 38 35
21. Denizlispor 38 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 35 80
2. M. United 34 70
3. Chelsea 35 64
4. Leicester City 35 63
5. West Ham 35 58
6. Liverpool 34 57
7. Tottenham 35 56
8. Everton 34 55
9. Arsenal 35 52
10. Leeds United 35 50
11. Aston Villa 34 48
12. Wolverhampton 35 45
13. Crystal Palace 34 41
14. Newcastle 35 39
15. Brighton 35 37
16. Southampton 34 37
17. Burnley 34 36
18. Fulham 34 27
19. West Bromwich 35 26
20. Sheffield United 35 17
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 35 77
2. Real Madrid 35 75
3. Barcelona 35 75
4. Sevilla 35 71
5. Real Sociedad 35 56
6. Villarreal 35 52
7. Real Betis 34 51
8. Celta de Vigo 35 47
9. Athletic Bilbao 35 46
10. Granada 34 45
11. Cádiz 35 43
12. Osasuna 35 41
13. Valencia 35 39
14. Levante 35 39
15. Getafe 35 34
16. Deportivo Alaves 35 32
17. Real Valladolid 35 31
18. Huesca 35 30
19. Elche 35 30
20. Eibar 35 29